hagedis_lr_dsc_9519_600brAntonio Damasio is hoogleraar neurowetenschappen en een autoriteit op gebied van  bewustzijnsonderzoek. Langdurige ervaring met en onderzoek aan neurologische mankementen, veroorzaakt...
door uitval van bepaalde hersengebieden hebben hem diepgaand inzicht verschaft in de relatie tussen hersenen en bewustzijn. Hij schreef het boek “Ik voel dus ik ben” (1999), waarin hij het gevoel identificeert als de basis van bewustzijn. Zijn theorie en argumentatie spreken mij bijzonder aan. Hieronder daarom een poging om de kern van zijn theorie weer te geven.

Damasio introduceert het begrip “kernbewustzijn” als de basis voor alle vormen van bewustzijn bij mens en dier. Zonder kernbewustzijn zijn hogere vormen van bewustzijn, zoals bij de mens,  niet mogelijk. Omgekeerd kan kernbewustzijn wel bestaan zonder hogere bewustzijnsvormen. Het kernbewustzijn wordt gecreëerd in de (evolutionair) oudste hersenstructuren, die bij heel veel andere diersoorten aanwezig zijn. De meeste dieren hebben waarschijnlijk dan ook een kernbewustzijn. Emoties zijn volgens Damasio de basis van het kernbewustzijn. Emoties zijn de automatische, onbewuste reacties van het lichaam op externe of interne gebeurtenissen of voorwerpen. Emoties, waarvan we ons bewust worden zijn onze gevoelens.  Volgens Damasio is gevoel daarom de basis van alle bewustzijn. Ook “Ik” is in de basis een gevoel.

De evolutionair zeer oude hagedis voelt de zon en heeft een kern-bewustzijn en een kern-zelf. Maar hij heeft geen “ik” besef zoals de mens of dolfijn of duif, omdat de hersenstructuren voor het vormen van die hogere vorm van bewustzijn ontbreken.

Via zenuwen en ons endocrine systeem (hormoon gestuurde communicatie via de bloedbaan) en via de zintuigen krijgt ons brein continu input over de toestand van ons lichaam en van onze omgeving. Deze totale input resulteert in een patroon (“map”) van hersenactiviteit. Ik denk daarbij aan het rimpelpatroon in een meertje, veroorzaakt door de wind. Van deze patronen van activiteit zijn we ons niet bewust. Damasio noemt dit het “proto-zelf”.  Emoties zijn de onbewuste reacties van ons lichaam op interne of externe gebeurtenissen, die de patronen veranderen en daarmee het proto-zelf.  Emoties zijn als de verandering van het rimpelpatroon in het meertje door het veranderen van de wind. Die veranderingen van de activiteitspatronen van het proto-zelf (emoties dus) worden door het brein herleid tot een nieuw, hogere-orde patroon van hersenactiviteit (wiskundig een soort 1e afgeleide?). Dat hogere-orde patroon is wat Damasio ons kernbewustzijn noemt en ons kern-zelf. Hogere-orde patronen van activiteit  kunnen een bewuste ervaring zijn (de patronen zijn de ervaring!), bijvoorbeeld bij een sterke emotie (grote veranderingen van het rimpelpatroon; het gaat ineens harder waaien of de wind gaat liggen). Zo’n emotie merken we als een gevoel.

Koppeling van kern-bewustzijn en kern-zelf aan het geheugen en het werkgeheugen van het brein, zorgen voor het uitgebreide bewustzijn en “autobiografisch zelf”:  Je geschiedenis kennen en een beeld van de toekomst hebben en jezelf daarin kunnen plaatsen. Hiervoor is geen taalvermogen noodzakelijk! Mensen bij wie het taalvermogen door een defect in de hersenen is uitgeschakeld, hebben nog een volledig bewustzijn! Dit maakt het waarschijnlijk dat ook veel dieren een autobiografisch zelf en uitgebreid bewustzijn hebben!

En je hoeft maar één boek van Frans de Waal over apen te lezen om het zeker te weten.

 

Foto: hagedis (welke weet ik niet) in het Golden Gate Reserve, Zuid Afrika